Sennik: Teoretycznie o snach

Czy mózg kiedykolwiek śpi?

Dla Williama Szekspira sen był “śmiercią każdego przeżytego dnia”. Samuel Johnson, nazwał go “odurzeniem, któremu nie sposób się oprzeć”. Naukowcy odkryli jednak, iż w rzeczywistości mózg jest aktywny 24 godziny na dobę, nawet podczas snu. To nowe podejście pojawiło się w latach dwudziestych i trzydziestych, kiedy zaczęto używać elektroencefalografu (EEG) do badania fal mózgowych śpiących ludzi. Badania wykazały, że fale mózgowe zmieniają się podczas snu.

Dlaczego naukowcy nazywają pewien rodzaj snu “paradoksalnym” ?

Na początku lat pięćdziesiątych pionier badań nad snem Nathaniel Kleitman wraz ze swym asystentem, Eugenem Aserinskym, dokonał odkrycia, które na zawsze obaliło wszelkie teorie mówiące, iż podczas snu umysł wyłącza się. Wykorzystując elektrookulografię, (czyli rejestrowanie ruchów gałek ocznych pod zamkniętymi powiekami) ustalił on, że w pewnym okresie snu nasze oczy zaczynają się bardzo szybko poruszać. Choć śpimy głęboko i nasze oczy są zamknięte, co jakiś czas gałki oczne wykonują ruchy jak przy obserwowaniu szybko toczącej się akcji.

W tym samym czasie aparaty EEG rejestrują znaczną aktywność mózgu. Towarzyszy temu jeszcze jedno zastanawiające zjawisko - ustają wówczas prawie wszystkie ruchy mięśni, na co wskazuje badanie zwane elektromiografie (EMG), czyli zapis impulsów elektrycznych w mięśniach. Naukowcy nadali tej fazie mózgu nazwę REM (skrót od rapid eye movement - szybkie ruchy gałek ocznych). Jednak często używa się innej nazwy - sen paradoksalny. Paradoks polega na tym, że choć śpimy mózg pracuje na pełnych obrotach.

Osoby obudzone w trakcie tej fazy pamiętają kolorowe sny. Jest to, bowiem ten czas, w którym pojawia się większość marzeń sennych. Fale mózgowe ujawniają fazy snu Postęp w dziedzinie badania snu rozpoczął się wraz z wynalezieniem elektroencefalografia, czyli urządzenia zapisującego przebieg fal mózgowych, Grupy komórek nerwowych wytwarzają impulsy elektryczne. Ich wyładowania zapisywane są przez EEG w formie wykresu na rolkach papieru.

Oscylujące linie (fale) obrazują aktywność mózgu śpiącej osoby. Znaczenie poszczególnych fal mózgu w czasie snu: Fazy snu powtarzają się w kilku cyklach każdej nocy Podczas każde z nich inny jest wykres fal mózgowych, co widać na powyższym przykładowym zapisie EEG. Kolejność i liczba faz w danym cyklu może być różna. Tajemnica mechanizmu zasypiania i budzenia się zdaje się leżeć w strukturach układu limbicznego i pnia mózgu, które wydzielają pewne substancje chemiczne zgodnie z rytmem dnia i nocy oraz innych cykli natury.

Czym faza NREM różni się od fazy REM?

Faza NREM charakteryzuje się bardzo wyraźnymi i łatwymi do przewidzenia falami mózgowymi, odczytywanymi przez EEG. Naukowcy dzielą je na 4 fazy. NREM jest “spokojnym” snem. Oddech jest wtedy równomierny, ruchy ciała ograniczone, a zmysły uśpione. Właśnie w tej fazie człowiek chrapie. Wszystko zmienia się wraz z nadejściem fazy REM. Śpiący przestaje chrapać. Oddech zmienia się, od przyspieszonego i płytkiego do powolnego i głębokiego. Zwiększa się dopływ krwi do mózgu i rośnie temperatura ciała. Często drgają też mięśnie twarzy i palców. Zastanawiające jest to, że kończyny oraz tułów, które mogą poruszać się w fazie NREM, teraz znajdują się wstanie podobnym do paraliżu. W jaki sposób mózg unieruchamia ciało, nie zostało jeszcze do końca wyjaśnione. Wydaje się jednak, iż ma to zapobiec ewentualnemu wyrządzeniu krzywdy sobie lub innym.

Czy potrzebujemy głębokiego snu?

Dla większości z nas celem “dobrego snu” jest to, by rano obudzić się wypoczętym i gotowym do codziennych zajęć. Zdrowy rozsądek i doświadczenie podpowiadają nam, że aby prawidłowo funkcjonować, musimy spać. Dlaczego tak się dzieje, wciąż nie zostało do końca wyjaśnione, choć naukowcy odkrywają coraz więcej wskazówek, które być może wkrótce doprowadzą ich do odkrycia zagadki regenerujących mocy snu. W ciągu dnia na przykład pewne hormony ulegają zużyciu. Gdy śpimy, układ hormonalny wyrównuje ich niedobór. Dotyczy to również somatoropiny, hormonu wzrostu wydzielanego przez przysadkę w fazie NREM. Naukowcy przypuszczają, iż w trakcie snu następuje przyspieszenie rozwoju niektórych komórek, a organizm oczyszcza się z chemicznych produktów ubocznych nagromadzonych podczas dnia. Wydaje się, że sen wzmacnia naszą pamięć. Ponieważ jednak mózg nie rejestruje nowych informacji we śnie, kuszące oferty “nauki przez sen” są zwykłym oszustwem.

W jaki sposób ciało zasypia?

Zapadanie w sen jest bardzo skomplikowanym procesem. Co więcej, nie następuje to stopniowo, lecz dość nagle. Zdarza się, że przed sekundą byliśmy jeszcze rozbudzeni (choć senni), a za moment już jesteśmy pogrążeni we śnie. Ostatnie badania wykazały, że za to, kiedy i jak długo śpimy, odpowiedzialny jest pień mózgu. Natomiast układ limbiczny reguluje cykle i fazy snu. Ustalono, iż pewne naturalne substancje chemiczne w organizmie, takie jak peptydy, pełnią rolę “środków nasennych”. Związki te, zawierające aminokwasy, podnoszą również odporność człowieka przez stymulowanie wzmożonej produkcji przeciwciał. W ten sposób najnowsze odkrycia potwierdzają stare twierdzenie, w które wierzono, choć bez dowodów: sen pomaga zwalczać choroby i infekcje.